ململانێی بەردەوامی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کاریگەرییەکانی لەسەر عێراق و کوردستان
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام لە یەکێک لە نائارامترین و مەترسیدارترین قۆناغەکانی مێژووی نوێدایە. عێراق، ئێران، ئیسرائیل، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و وڵاتانی کەنداو بە شێوەی جیاواز لە ملمـلانێ سیاسی و سەربازییەکاندا بەشدارن؛ ئەمەش مەترسییەکانی سەر ئایندەی جێگیریی ناوچەکە زیاد دەکات. شەڕەکانی غەززە و سووریا و ناوچەکانی دیکە ترسی فراوانبوونی قەیرانەکەیان زیاد کردووە.
عێراق هێشتا ڕووبەڕووی گەندەڵی، دابەشبوونی سیاسی، لاوازی ئابووری و کاریگەریی زیادبوونی میلیشیا چەکدارەکانە. سەرەڕای ئەوەی عێراق یەکێکە لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت، ملیۆنان هاووڵاتی هێشتا لە هەژاری، بێکاری، کەمی کارەبا و خراپی خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا دەژین. گەندەڵی یەکێکە لە گەورەترین بەربەستەکانی پێشکەوتن و جێگیری.
هەرێمی کوردستانیش ڕووبەڕووی کێشە ناوخۆییە گرنگەکانە، لەوانە گەندەڵی، ملمـلانێی نێوان حیزبەکان، کێشە ئابوورییەکان و دواخستنی مووچەی فەرمانبەران. زۆرێک لە گەنجان متمانەیان بە سەرکردە سیاسییەکان کەم بووەتەوە، چونکە بێکاری و نەبوونی دەرفەت و نائارامی سیاسی کاریگەرییان لەسەر ژیانیان هەیە.
ئێران یەکێکە لە کاریگەرترین هێزەکان لە عێراق و ناوچەکەدا. تاران پشتگیریی چەندین گرووپی میلیشیای شیعە دەکات کە کاریگەریی سیاسی و سەربازییان هەیە. هەندێک لەم گرووپانە بە تەواوی لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی عێراق نین. ئێران ئەم گرووپانە بە بەشێک لە بەرگری لە نفووزی دەرەکی دەزانێت، بەڵام ڕەخنەگران پێیان وایە کاریگەرییان جێگیری و سەروەری عێراقی لاواز دەکات.
هەرێمی کوردستان زیاتر مەترسیی هێرشەکانی میلیشیا پشتگیریکراوەکان و مووشەکەکانی ئێرانی لەسەرە. هەولێر و ناوچە کوردییەکانی دیکە چەندین جار بوونەتە ئامانجی مووشەک و درۆن. ئەم هێرشانە ترسیان لە نێو هاووڵاتیاندا دروست کردووە و متمانەی وەبەرهێنەرانیشیان کاریگەری لەسەر داناوە.
لە هەمان کاتدا، ناکۆکییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر سەبارەت بە هەناردەکردنی نەوت، بودجە، ناوچە جێناکۆکەکان و دەسەڵاتی سیاسی بەردەوامن. سەرەڕای هەوڵەکان بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ، متمانەی نێوان هەردوو لا هێشتا لاوازە.
زۆرێک لە شیکەرەوانی سیاسی پێیان وایە نائارامی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام بێت، چونکە هۆکارە بنەڕەتییەکانی ملمـلانێکان چارەسەر نەکراون. دەستێوەردانی دەرەکی، دابەشبوونی مەزهەبی، میلیشیا چەکدارەکان و لاوازی حکومەتەکان هێشتا هۆکاری توندوتیژییەکانن.
بەردەوامبوونی شەڕ دەتوانێت کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ئابووری عێراق و کوردستان دابنێت، وەبەرهێنان کەم بکاتەوە، کۆچ زیاد بکات و ئاسایشی هاووڵاتیان بخاتە مەترسییەوە. گەنجانیش ڕەنگە بەردەوام بن لە کۆچکردن بۆ دۆزینەوەی دەرفەتی باشتر. بێ چاکسازیی جدی و دیپلۆماسی، ئایندەی ناوچەکە نامۆ و نادیار دەمێنێتەوە.
لە کۆتاییدا، عێراق و هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ئاستەنگی گەورەن: گەندەڵی، نائارامی سیاسی، کاریگەریی میلیشیا و ملمـلانێی ناوچەیی. چارەسەری ئەم کێشانە پێویستی بە چاکسازیی بەهێز، یەکگرتوویی نیشتمانی و هەوڵی دیپلۆماسیی جدی هەیە.